Allahın nurları və onlara aid olan mənəvi dərəcələr
İmam Sadiq (ə) bir hədisində buyurur:
“Günəş, Kürsü işığının yetmişdə bir hissəsidir.
Kürsü, Ərş işığının yetmişdə bir hissəsidir.
Ərş, Hicab işığının yetmişdə bir hissəsidir.
Hicab, Sitr işığının yetmişdə bir hissəsidir.
Əgər onlar (Allahı görmək iddiasında olanlar) doğru deyirlərsə, qoy buludsuz havada Günəşə baxmağa cəhd etsinlər.”
Bu hədis, Allahın nurunun dərəcələrini və heç bir məxluqun O Zatı dərk edə bilməyəcəyini anlatmaq üçün gözəl bir bənzətmədir.
1. Kainatın Gizli Nuru: Beş Müqəddəs Məqamın Sirri
Hədisdə beş işıq mənbəyindən söz gedir:
Günəş (Maddi aləmin ən parlaq işığı) – Ancaq bu işıq belə, ən aşağı səviyyədədir. İnsanın birbaşa Günəşə baxması nə qədər çətindirsə, Allahın daha yüksək işıq məqamlarını dərk etmək də bir o qədər – bəlkə də qat-qat çətindir.
Kürsü (Zahiri elm) – Allahın yaratdığı hər şeyi əhatə edən, lakin məhdud olan elm dərəcəsidir. Qurani-Kərimdə buyurulur:
“Onun Kürsüsü göyləri və yeri əhatə edir.” (Bəqərə, 255)
Ərş (Batini elm) – Bu, Allahın zatı, iradəsi, təqdiri, qədərin dəyişməsi, söz, hərəkət və dəyişiklikləri barədə olan elmdir. Kürsü zahiri əhatə edirsə, Ərş daha dərin, daha gizli həqiqətləri əhatə edir.
Hicab (pərdə) – kərubilərin məqamı. Kərubilər Allaha ən yaxın olan mələklərdir. Bir hədisdə buyurulur:
“Kərubilər ilk xilqətdən olan şiələrimizdəndir. Allah onları Ərşın arxasında yerləşdirmişdir. Əgər onlardan birinin işığı yerə düşsəydi, bütün yeri məhv edərdi. Musa (ə) Rəbbini görmək istədikdə, Allah kərubilərdən birinin dağa görünməsini əmr etdi və dağ toz-torpaq oldu.”
Sitr (örtük) – Allahın əzəmət və cəlal nuru. Bu, zuhur etmiş varlığın birinci dərəcəsidir. Quranda buyurulur:
“O (Cəbrail) iki yay qədər, yaxud daha yaxın oldu.” (Nəcm, 9)
Sitr həmçinin məşhur “Əhd” duasında keçən “Ey adınla göylər və yer nurlandırılan Allahım” duasında işarə olunan ismi-əzəmdir.
2. “Yetmişdə Bir” Hikməti: Riyazi Rəqəm, yoxsa Sonsuz Əzəmət?
Burada “yetmişdə bir” ifadəsini həqiqi bir rəqəm kimi başa düşülməməlidir. Bu, ərəb dilində çoxluğu, saysızlığı, qat-qat üstünlüyü bildirən məcazi ifadədir.
Yəni hər bir işıq məqamı özündən sonrakına nisbətən dəfələrlə, saysız-hesabsız dərəcədə daha güclü, daha üstündür. Quranda da bu cür istifadəyə rast gəlirik:
“Onlar üçün yetmiş dəfə bağışlanma diləsən belə, Allah onları bağışlamaz.” (Tövbə, 80)
Burada “yetmiş dəfə” təkrar çoxluğu bildirir.
3. Ərşin dörd sütunu və Allahın nurları arasındakı bağ
İmam Əli (ə) buyurmuşdur:
“Allah Ərşı dörd nurdan yaratdı: qırmızı işıq – hər qırmızının qırmızı olduğu işıq; yaşıl işıq – hər yaşılın yaşıl olduğu işıq; sarı işıq – hər sarının sarı olduğu işıq; ağ işıq – hər ağın ağ olduğu işıq. Bu, Allahın daşıyıcılara daşımağı əmr etdiyi elmdir.”
Bu dörd rəng həm də dörd müqəddəs təsbih sözünə işarədir:
- Ağ işıq – “Sübhanallah” (Allah pakdır)
- Sarı işıq – “Əlhəmdulillah” (Həmd Allaha məxsusdur)
- Yaşıl işıq – “La ilahə illallah” (Allahdan başqa ilah yoxdur)
- Qırmızı işıq – “Allahu Əkbər” (Allah ən böyükdür)
İmam Sadiq (ə) buyurur: “Ərşın dörd tərəfinin olmasının sirri budur ki, İslamın əsası dörd sözdür – və bu sözlər məhz bunlardır.”
4. Dörd Mələk və Onların Vəzifələri
Hər bir sütunu (rəngi) daşıyan bir böyük mələk vardır. Burada “daşımaq” məcazi mənadır – hər bir mələyin işi və vəzifəsi həmin sütuna bağlıdır.
| Rəng | Təsbih sözü | Mələk | Vəzifə |
|---|---|---|---|
| Ağ | Sübhanallah | Mikayıl | Ruzi (bərəkət, nemət) paylanması |
| Sarı | Əlhəmdulillah | İsrafil | Həyat vermə (Sur üfürmə) |
| Yaşıl | La ilahə illallah | Əzrail | Ölüm (can alma) |
| Qırmızı | Allahu Əkbər | Cəbrail | Yaradılış işləri |
Qurani-Kərimdə buyurulur:
“Sizi yaradan, sonra ruzi verən, sonra öldürən, sonra dirildən Odur.” (Rum, 40)
Göründüyü kimi, bu dörd mərhələ – xilqət, ruzi, ölüm, həyat – məhz bu dörd mələyin ixtiyarına verilmişdir. Hər bir mələyin qüvvəti digər iki mələk tərəfindən dəstəklənir.
5. Xüsusi İşıqlar: Qələm, Lövh, Ruh və Sidrə
Ağ işıq – həm də Qələmdir. Quranda buyurulur:
Bu Qələm, həm də birinci ağıl, Ruhul-Qüds (Müqəddəs Ruh) və “yaxınlaş – yaxınlaşdı” buyurulan varlıqdır.
Sarı işıq – Ruhdur. Ərşın aşağı sağ sütunudur.
Yaşıl işıq – İlahi qədərin yazıldığı Lövhü-məhfuz və Sidrətül-müntəha məqamı olmaqla yanaşı, həm də bütün ruhların hələ zərrə aləmində ikən Rəbbinə tövhid və vilayət sözü verdiyi müqəddəs bir vəhdət mənzilidir.
Qırmızı işıq – Ərşın aşağı sol sütunu və dördüncü yaradılmış varlıqdır.
6. Nəticə: Günəşə Baxmaq Çətindirsə, Allaha Baxmaq Necə Mümkün Olsun?
Bu hədisin ən mühüm mesajı budur:
- İnsan, hətta maddi aləmin ən parlaq işığı olan Günəşə belə birbaşa baxa bilmir.
- Günəş, Kürsü işığının sadəcə yetmişdə biri qədərdir.
- Kürsü isə Ərşın yetmişdə biri, Ərş Hicabın yetmişdə biri, Hicab isə Sitrin yetmişdə biridir.
Əgər bir insan Günəşə baxmaqda acizdirsə, o necə iddia edə bilər ki, Allahın zatını görmüşdür? Bu, ağılsızlıq və nadanlıqdan başqa bir şey deyil.
Allah Öz zatını, sifətini, işığını pərdələr arxasında saxlamışdır. Heç bir məxluq, hətta ən yüksək mələk belə, Allahı dərk edə bilməz. İnsanın vəzifəsi dərk etmək deyil, iman gətirmək, təslim olmaq və ibadət etməkdir.
“Günəşə baxa bilməyən göz, Rəbbini necə görə bilsin?”